شماره بیست و چهارم

۰۹ دی ۱۳۹۴ | ۱۵:۲۰

نشانه های توسعه ی فرهنگ ایرانی در مدرسه ی وقفی ترکان خاتون )قراختاییان کرمان(
موقعیت سیاسی ـ نظامی کوفه و راهبرد امام علی در انتقال و استقرار مرکز خلافت اسلامی در آن شهر
ویژگی های تاریخ نگاری ایران در دوره تیموری
امارت بنی عباد در اندلس از آغاز تا سقوط
کارکرد اجتماعی و سیاسی گرمابه در دوره صفوی
آب انبارهای وقفی یزد در دوره های قاجار و پهلوی
نشانه های توسعه ی فرهنگ ایرانی در مدرسه ی وقفی ترکان خاتون )قراختاییان کرمان(

یکی از راه‌های بررسی وتحلیل تاریخ، توجه به رویکردها و نشانه¬های فرهنگی است و از آنجا که نهادها، نه تنها در باز تولید و توزیع فرهنگ، که در تغییر شکل دادن آن بسیار اهمیت دارند، بنابراین بررسی آثار و اشکال فرهنگی، پیگیری و تفسیر آن‌ها از طریق نهاد وقف به عنوان نوعی سازه‌ی فرهنگی در دوره‌ی مغول، می‌تواند مدرکی دال بر فرهنگ عصری که تولید شده‌اند، قلمداد گردد. اگرچه در سال‌های نخستین هجوم مغولان، بسیاری از عناصر و شاخصه های فرهنگی ایران در معرض انهدام قرار گرفتند، ولی بی‌تردید حکومت قراختایی کرمان ازجمله مراکزی بود که در پوشش نهادهای بزرگ وقفی اسباب حمایت مادی و معنوی از دانشمندان و پژوهشگران را فراهم می‌کرد. در مقاله‌ی حاضر منظور از توسعه‌ی فرهنگی، گسترش روز افزون ارزش‌ها و نشانه‌های فرهنگی ایران در دوره‌ی حاکمیت قراختائیان در ایجاد نهاد وقف است. نگارنده درصدد است در دوره‌ی مورد مطالعه، بین شاخص‌های توسعه‌ی فرهنگ ایرانی و حیطه‌هایی مانند هنر و تولیدات علمی گوناگون تعادل برقرارکند. بنابراین مسئله‌ی اساسی در تحقیق حاضر، یافتن نشانه‌های توسعه‌ی فرهنگ ایرانی در میان موقوفات کرمان است. در این میان مدرسه‌ی موقوفه‌ای که ترکان خاتون بنا نمود، جایگاه ویژه‌ای به خود اختصاص داده¬است. نگارنده با استفاده از روش تاریخی با رویکرد توصیفی و تحلیلی، به بررسی منابع و اطلاعات موجود پرداخته و حتی الامکان سعی نموده¬است منابع تحقیقی و پژوهش¬های صورت گرفته را با منابع اصلی مقایسه کند و در صورت وجود اختلاف، به بررسی و نقد آن‌ها بپردازد. یافته‌های این پژوهش مشخص می‌نماید که واقف ثروتمند مدرسه مورد پژوهش با حمایت‌های مالی و معنوی خویش، فرهنگ، آداب و رسوم و نشانه‌های بارزی از علم و هنر و دانش رایج در ایران عصر مغول را رواج داد که منجر به تولید آثار علمی و هنری و ادبی بسیاری شد. در این میان تعامل بین مردم و حاکمیت نیز زمینه را برای رشد و شکوفایی فرهنگ ایرانی ایجاد کرد.
موقعیت سیاسی ـ نظامی کوفه و راهبرد امام علی در انتقال و استقرار مرکز خلافت اسلامی در آن شهر

در حوزه‌ی تمدن اسلام، نام و هویت تاریخی بعضی از مکان ها، اعم از بناها، مقبره ها، شهرها و حوزه های جغرافیایی و...، از ابعاد مختلف دارای اهمیت، اعتبار و ویژگی‌های منحصر به فرداست و از همین باب بخشی از هویت تاریخی تمدن اسلامی را می‌توان در قالب بررسی و معرفی همان اماکن تاریخی مورد بازشناسی قرار داد. خاصه آن‌که نوعی ارتباط جدایی ناپذیر و ناگسستنی میان هویت آن‌ها و هویت تمدن اسلامی، پیوسته برقرار و شایسته‌ی استناد است. به عبارتی، تمدن اسلامی به آن حوزه ها و محدوده¬های جغرافیایی هویت بخشیده و در مقابل، بخشی از هویت خود را از آن‌ها گرفته است. از این رو چگونگی شکل¬گیری، توسعه و سیر تحولات سیاسی – اجتماعی شهر کوفه، به عنوان بخشی از هویت آن شهر، و هم هویت فرهنگی و تاریخی آیین اسلام که در سده های آغازین اسلامی از اهمیت شایان توجهی در تعاملات سیاسی و اجتماعی برخوردار بوده است، ونیز شناخت ضرورت ها و پیامدهای انتقال مرکز خلافت اسلامی در خلافت امام علی (ع)، مسئله‌ی مورد بررسی در این مقاله است. این مقاله برآن است تا با رجوع به منابع معتبر و کاوش در اقوال مختلف مورخان، اهمیت شهر کوفه را در نیمه‌ی اول سده‌ی نخست هجری قمری و استراتژی امام علی را در گزینش آن به پایتختی مورد استدلال قرار دهد.
ویژگی های تاریخ نگاری ایران در دوره تیموری

سنت تاریخ¬نگاری ایران بعد از اسلام با نگارش تاریخ طبری به زبان عربی آغاز شد. سپس در دوره‌ی سامانیان نگارش تاریخ به زبان فارسی از سوی مورخان به انجام رسید. متعاقب طرح و گسترش" اندیشه‌ی ایرانشهری" در عصر سلجوقیان، اولین تحول در اندیشه‌ی مورخان نسبت به فاصله گرفتن از دیدگاه کلامی ـ دینی به وجود آمد.این تحول که در حقیقت به دلیل اهتمام در نگارش تواریخ دودمانی ایجاد شد، حتی در نگارش تاریخ‌های عمومی نیز منعکس شد. در دوران مغول ـ ایلخانی، مورخان به نگارش تاریخ‌های جهانی پرداختند و دومین تحول مهم در اندیشه‌ی مورخان ایجاد گردید. مورخان دوره‌ی تیموری سنت‌های تاریخ‌نگاری ایرانی را به ارث بردند، با وجود این، تاریخ نگاری در این دوره‌ی سه مرحله را پشت سرگذاشت: زمان تیمور، زمان شاهرخ و زمان سلطان حسین بایقرا. در مقاله‌ی حاضر، با توجه به این مراحل سه گانه، "ویژگی‌های تاریخ نگاری ایران در دوره‌ی تیموریان "مورد بررسی قرارگرفته ومحورکلیدی آن بررسی ویژگی‌های محتوایی(فنی) و ظاهری(صوری) تاریخ‌نگاری در دوره‌ی مورد نظر است. بدین منظور تلاش‌ گردیده تا با استفاده از منابع تاریخی این دوره و پژوهش در آن‌ها با روش توصیفی- تحلیلی، این ویژگی‌ها مشخص شود، به علاوه، در خلال آن، ضمن توصیف ویژگی‌های تاریخ¬ نگاری عصر تیموری، به تحلیل آن نیز پرداخته شده است.
امارت بنی عباد در اندلس از آغاز تا سقوط

در پی مرگ حکم المستنصر - آخرین امیر مقتدر امویان- اندلس به سراشیب سقوط افتاد؛ تا در عصر آخرین خلیفه‌ی اموی هشام المؤید، آثار فروپاشی خلافت امویان آشکار شد. دولتی که در غرب جهان همپای خلافت شرقی عباسیان اعتبار و قدرت داشت، به ناگاه فرو ریخت، و فرمانروایانی که زیر لوای امویان در اندلس حکومت می¬کردند، عَلم استقلال برافراشتند. ملوک الطوایفی بودند که هر کدام تحت نفوذ و قدرت قبیله و یا خاندانی از اعراب و یا بربرهای غرب و جنوب اندلس بودند. یکی از این خاندان‌ها بنی‌عباد بود که توانست امارتی قدرتمند به وجود آورد؛ اما این امارت نیز نه‌تنها نتوانست عظمت خلافت امویان را حفظ کند، بلکه طبق شواهد تاریخی، نقش عمده‌ای در از هم گسیختن رشته‌ی اتحاد اسلامی در اندلس داشت.
کارکرد اجتماعی و سیاسی گرمابه در دوره صفوی

با تشکیل دولت صفوی و ایجاد حکومت مرکزی مقتدر، سلاطین این سلسله، به خصوص شاه¬عباس اول، به عمران و آبادی کشور توجه ویژه‌ای کردند. این دوره‌ی درخشان‌ترین دوره تاریخ معماری ایران است. همپای این شکوه و عظمت، ساخت گرمابه دراین دوره نیز به اوج رسید.اهمیت و نقش گرمابه در زندگی مردم به اندازه ای زیاد بود که می‌توان نقش حمام را معادل نقش خانه برشمرد. زیرا گرمابه در بسیاری از وجوه زندگی اجتماعی مردم و حکام تأثیر داشته¬است. از این رهگذر، گرمابه‌ها دارای ابعاد اجتماعی و سیاسی ناپیدایی در این دوره بودند. بنابراین برای روشن ساختن این ابعاد، این مقاله به توصیف و بررسی کارکرد اجتماعی و سیاسی گرمابه‌ها پرداخته-است. در نتیجه، همه‌ی سفرنامه‌های این دوره مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته و به روش توصیفی- تحلیلی کارکردهای سیاسی و اجتماعی گرمابه¬ها استخراج گردیده است.
آب انبارهای وقفی یزد در دوره های قاجار و پهلوی

موقعیت جغرافیایی یزد در حد فاصل دو کویر لوت و دشت کویر مردمانی سرسخت را پرورش داده که همواره باید با آب و هوایی گرم و خشک و بی¬آبی روزگار می‌گذرانیدند؛ ضمن این که در طول تاریخ آموختند برای ادامه‌ی حیات نمی‌توان به نبرد با طبیعت برخاست، بلکه باید با سازگار نمودن خود با طبیعت، آب را در زمستان‌های سرد در دل زمین پنهان نمایند تا در تابستان‌های گرم و سوزان، منبع مایع حیاتی شان باشد. از این رو در این سرزمین، آب همواره از قدیم¬ترین ازمنه تا کنون یکی از مقدسات شمرده می‌شد، با این هدف که آبی که از دل قنات با تلاش مُقنیان بیرون آمده¬است فرسنگ ها راه طی می‌کند تا به آبادی‌ها برسد؛ پس نباید هدر رود. لذا از یک سو، در دل زمین، آب انبارهایی با مصالحی از طبیعت کویر ساخته شد تا در روزهای گرم تابستان، آب خنک آن‌ها زندگی و حیات را جریان بخشد؛ از سوی دیگر، جلوه‌ای از انسانیت و کمک به هم¬نوع بروز نمود تا افرادی که در صدد رسانیدن آب به آبادی‌ها و منازل خود بودند، در کنار اتاق اُرُسی و پنج¬دری شخصی-شان که دارای بادگیر و آب انبار خصوصی بودند، به فکر همسایگان نیازمندشان هم بوده باشند و گاه برای آب انبارشان، ورودی دیگری خارج از خانه طراحی می‌نمودند، یا برای مردم شهر و محله نیز آب انبار و سنگابی مجزا می‌ساختند. این افراد نیکوکار که به قول مرسوم منطقه دهشمند خوانده می‌شدند اعم از زرتشتی و مسلمان، نه تنها در یزد به فکر هم¬کیشان خود بودند، بلکه سایر هموطنان¬شان را از هر دین و مذهبی که بودند، از یاد نمی‌بردند و آب¬انبارهایی با دو دهانه بدین‌ منظور ساختند. مقاله‌ی حاضر بر آن است که با بررسی موضوع فوق، با استفاده از منابع مکتوب و پژوهش‌های میدانی دربارۀ اقلیم یزد، آب انبارهای وقفی آن در دوران معاصر و انگیزه های مترتب بر بانیان آب¬انبارها را مورد بررسی قرار دهد و با بهره‌مندی از روش تحقیقات تاریخی و شیوه‌ی توصیفی – تحلیلی مبتنی بر اسناد و منابع کتابخانه‌ای، نوع ساختمان آب¬انبارها و اهداف و انگیزه‌های خیرین آن‌ها را تجزیه و تحلیل نماید.


صاحب امتياز: دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر ری مدير مسئول: دکتر محمد تقی امامی خویی سر دبير: دکتر اللهیار خلعتبری مدیر داخلی: دکتر محمد کلهر ويراستار: دکتر غلامرضا برهمند
صاحب امتياز: دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر ری
مدير مسئول: دکتر محمد تقی امامی خویی
سر دبير: دکتر اللهیار خلعتبری
مدیر داخلی: دکتر محمد کلهر
ويراستار: دکتر غلامرضا برهمند
تاريخ انتشار:: 2015-07-14
نشاني الکترونيک: moskuya@Gmail.com


نظر شما :